ΜΕΤΑΞΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

Εξώφυλλο από «Το Αλφαβητάρι με τον Ήλιο» των Δ. Ανδρεάδη, Α. Δελμούζου κ.ά.,

εικονογράφηση: Κ. Μαλέας, Αθήνα 1925 (Α΄ έκδοση: 1918).

Σπάνιο αντίτυπο από το Μουσείο της Παιδείας του Τομέα Παιδαγωγικής της

Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ο ΗΛΙΟΣ ΤΗΣ ΑΝΟΙΞΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

Αγαπημένη μυθο-οικογένεια, καλησπέρα και καλή μας Άνοιξη! Σήμερα, την 21η του Μάρτη, που γιορτάζει η φύση επίσημα την αναγέννησή της, που η χλωμή Περσεφόνη αφήνει τα ανήλιαγα παλάτια του Άδη για να σμίξει στο φως με την ακριβή μητέρα της, τη Δήμητρα, της οποίας η χαρά θα απλωθεί σε όλη την πλάση, σήμερα που είναι και η Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, επέλεξα να κάνω μία ανάρτηση που να ταιριάζει απόλυτα στις δύο αυτές γιορτές που συμπίπτουν, κυριολεκτικά και μεταφορικά, με τις απαραίτητες πάντα προεκτάσεις...

Όταν το βόρειο ημισφαίριό μας αρχίζει να κλίνει προς το ζωοδότη αστέρα, τον Ήλιο μας, κατά την εαρινή ισημερία, και σηματοδοτεί την έναρξη της Άνοιξης, είναι σαν να κλίνει όλη η ανθρωπότητα προς το Φως. Ένας αέναος, διαρκής κύκλος γέννησης και θανάτου. Είναι σαν να προσπαθεί πάλι ο άνθρωπος να διώξει τα σκοτάδια που έχουν τρυπώσει στα μύχια βάθη της ψυχής του, στα σκοτεινά αυλάκια του μυαλού του και να γεμίσει φως και καλοσύνη το Είναι του. Σαν να πετάει το φιδίσιο δέρμα του, καθώς με αγωνία τρίβεται στις πέτρες, για να απαλλαχθεί από τα φιδίσια ένστικτά του. Σαν να απαρνιέται τη ματαιότητα της φύσης του και να απλώνει το χέρι στο σύμπαν, για να αγγίξει τα αστέρια, τα ομοούσια αδέρφια του. Σαν να βγάζει το όμορφο προσωπείο του που κρύβει τη χλωμάδα και το ψέμα της ύπαρξής του και να προσπαθεί να δεχτεί το ευεργετικό φως, να ποτίσει το δέρμα του, να κυλήσει στις φλέβες του σαν αντίδοτο στο δηλητήριο που κατατρώει τη σάρκα, το πνεύμα, την καρδιά και την ψυχή του και να αναγεννηθεί στο φως της Αλήθειας. Κι ο Ήλιος, μια πύρινη φλόγα που στέκει στο κέντρο, γίνεται βασιλιάς Ηλιάτορας, η πηγή της ζωής, ο Ήλιος της δικαιοσύνης, ο πρίγκιπας της ειρήνης, ο διαφεντευτής των πάντων, η αρχή της σοφίας, ο ποιητής, ο μέγας και πρώτος Δάσκαλος.

Οι αρχαίοι Έλληνες λάτρεψαν τον Ήλιο και τον ταύτισαν με το μεγάλο θεό του Πανθέου τους, το Φοίβο-Απόλλωνα, το θεό της μουσικής, της ποίησης, της ιατρικής, της μαντικής, της αλήθειας, της ομορφιάς, του φωτός. Και δεν ήταν τυχαίο... Αλλά και οι νεότεροι Έλληνες ποιητές ύμνησαν τον Ήλιο, το φως, αποτίοντας φόρο τιμής στο φάρο αυτό του πνεύματος, της έμπνευσης. Κάθε τι νέο χρειάζεται φώτιση και καθοδήγηση για να αναπτυχθεί, να εξελιχθεί, να ολοκληρωθεί. Κύκλος η ζωή και στη μέση το φως. Μόνο το Φως. Όλα τα υπόλοιπα σκιές…

Στο παρακάτω ποίημα του εθνικού μας ποιητή, Κωστή Παλαμά, η Παιδαγωγική συναντά τη Λογοτεχνία και συνάπτουν ιερό γάμο, η Νέα Αγωγή ανατέλλει μέσα από την Ποίηση πάνω στο φωτεινό άρμα του Ήλιου και ανθίζει… Το ποίημα δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Ο Νουμάς» το 1910 και εκφράζει το πάγιο αίτημα της εποχής για αναγέννηση και αναμόρφωση της νεοελληνικής εκπαίδευσης. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος που βρίσκεται στην εξουσία ενδιαφέρεται για την πρόοδο της παιδείας στον τόπο μας, σε μια ταραγμένη περίοδο του νεοελληνικού κράτους, κατά την οποία ο συντηρητισμός στην εκπαίδευση κυριαρχεί και η γλωσσική διαμάχη μεταξύ αρχαϊστών και δημοτικιστών έχει ήδη φουντώσει. Τη χρονιά που ο Παλαμάς, υπέρμαχος της δημοτικής, δημοσιεύει το ποίημα, ιδρύεται κι ο Εκπαιδευτικός Όμιλος, από τους κόλπους του οποίου θα προκύψει αργότερα η (Γλωσσο-)Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1917, ορόσημο στην ιστορία της νεοελληνικής μας παιδείας, αφού με πρωτεργάτες την Τριανδρία του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού (Α. Δελμούζο, Δ. Γληνό, Μ. Τριανταφυλλίδη) εισήγαγε τη δημοτική γλώσσα στην εκπαίδευση. Το γλωσσικό μας ζήτημα να λήξει οριστικά το 1976, με την καθιέρωση επισήμως της δημοτικής. Το Αναγνωστικό που έμεινε γνωστό ως «Το αλφαβητάρι με τον ήλιο» ήταν καρπός της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης του 1917.

ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ

«Τα σκολειά χτίστε»

Με τη φλόγα που ψαίνει και που πλάθει,

με της καρδιάς τη φλόγα, με του Λόγου

τη δύναμη, ξεσκέπαστα, καθάρια,

και με τα χέρια, και με τα μαχαίρια,

τον τόπο πάρτε.

Κάτου σημάδια που έμπηξε το ψέμα!

Τα ταξίματα φέρτε στης Αλήθειας

της ιερής το βωμό και τα σφαχτάρια.

Στον τόπο απάνου όχι πολέμων κάστρα·

τα σκολειά χτίστε!

Λιτά χτίστε τα, απλόχωρα, μεγάλα,

γερά θεμελιωμένα, από της χώρας

ακάθαρτης, πoλύβοης, αρρωστιάρας

μακριά μακριά τ' ανήλιαγα σοκάκια,

τα σκολειά χτίστε!

Και τα πορτοπαράθυρα των τοίχων

περίσσια ανοίχτε, νάρχεται ο κυρ Ήλιος,

διαφεντευτής, να χύνεται, να φεύγει,

ονειρεμένο πίσω του αργοσέρνοντας

το φεγγάρι.

Γιομίζοντάς τα να τα ζωντανεύουν

μαϊστράλια και βοριάδες και μελτέμια

με τους κελαϊδισμούς και με τους μόσκους·

κι ο δάσκαλος, ποιητής και τα βιβλία

να είναι σαν κρίνα.

Του τραγουδιού τη γλώσσα αντιλαλώντας,

και τα βιβλία σαν τα τραγούδια να είναι!

Στη γη της ομορφιάς, αρματωμένη

την Επιστήμη, η Ομορφιά, χαρά της!

αρχή σοφίας!

Τα σκολειά χτίστε, υψώστε τα πλατάνια

για το δροσό στης ρεματιάς τη χάρη,

για τον καρπό σπάρτε τα αμπέλια, ας είναι

τ' αγαθά τους αγνά κρασιά, και ας είναι

γούρμα σταφύλια,

λογής, κεχριμπαρένια, άλικα, μαύρα.

Όπου απλωσιά, όπου ψήλωμα, όπου υγεία,

στα πέλαα ν' αγναντεύουν τα καράβια

και τους αϊτούς να λαχταράν και τ' άστρα

στα ουράνια πλάτια.

Και βαθιούς τράφους γύρω γύρω σκάφτε

και πύργους πολεμόχαρους υψώστε

και βαρδιατόρους βάλτε να κρατάνε

μακριά μακριά τον ψεύτη και τον πλάνο

της Ρωμιοσύνης.

Ξόβεργα και καρφιά κρατά και πάει

και πιάνει και καρφώνει και σκοτώνει·

του φτερωτού πιο απ' όλα κυνηγάρης,

αρχίζοντας από τις πεταλούδες,

φτάνει στη Σκέψη.

Καλή Αναγέννηση, φίλοι συνταξιδιώτες!

Γ.Μ.Γ.

(Πρώτη δημοσίευση του παρόντος άρθρου μου στη fb-σελίδα Οι Μυθολόγοι / The Mythologists στις 21.3.2014)